Avrupa Birliği (AB) üyelik sürecinde, mevzuatımızı Kopenhag siyasi kriterleri ve AB mevzuatı ile uyumlu hale getirmek üzere mevcut yasalarda çeşitli düzenlemeler ve eklemeler yapılarak günümüze kadar 9 Uyum Paketi hazırlanmıştır.
Sözkonusu uyum paketleri getirdiği yeniliklerle birlikte aşağıdaki şekilde özetlenebilir:
1. Uyum Paketi: 6 Şubat 2002 tarihinde kabul edilmiş ve 19 Şubat 2002’de yürürlüğe girmiştir. Birinci Uyum Paketi ile:
• Düşünce ve ifade özgürlüğü kapsamında TCK’nin 159 ve 312. Maddeleriyle TMK’nin 7. ve 8. maddelerinde değişiklik yapılmıştır.
• Hapis cezası süreleri düşürülmüştür; DGM’lerde en fazla 15 gün olan gözaltı süresi 4 güne indirilmiştir.
• Özel hayatın gizliliği, haberleşme ve konut dokunulmazlığına güvence getirilmiştir.
2. Uyum Paketi: 26 Mart 2002 tarihinde kabul edilmiş ve 9 Nisan 2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir. İkinci Uyum Paketi ile:
• Dernekler Yasası ile Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’nda sınırlamalar azaltılmıştır.
• İşkence ve kötü muamele sebebiyle AİHM’nin hükmettiği tazminatların bu suçları işleyen görevliler tarafından karşılanması hükmü getirilmiştir.
• Parti kapatılması zorlaştırılmıştır; Basın Kanunu’ndaki “yasaklanmış dil” kavramı kaldırılmıştır.
3. Uyum Paketi: 3 Ağustos 2002’de kabul edilmiş ve 9 Ağustos 2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Üçüncü Uyum Paketi ile:
• Anayasa değişikliği çerçevesinde AİHS’nin 6 no’lu Protokolüne uygun olarak, idam cezası Türk Hukuk sisteminden savaş ve yakın savaş tehdidi halleri dışında kaldırılarak, yerine müebbet ağır hapis cezası getirilmiştir.
• Azınlık vakıflarının taşınmaz mal edinmelerinin önündeki engeller kaldırılmıştır.
• AİHM’nin, Türkiye aleyhine verdiği kararların yeniden yargılama sebebi sayılmasına ilişkin değişiklik yapılmıştır.
• Anadilde yayın yapılmasına ilişkin düzenleme hayata geçirilmiştir.
4. Uyum Paketi: 2 Ocak 2003’te kabul edilmiş ve 11 Ocak 2003 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Dördüncü Uyum Paketi ile:
• Siyasi Partiler Kanunu’nda yapılan değişiklikle, düşüncelerini ifadeden dolayı yargılanan kişilerin siyasi partilere üyeliği önündeki engeller kaldırılmıştır.
• Basın Kanunu’nda gazetecilerin haber kaynaklarını açıklamaya zorlanmaması yönünde düzenleme yapılmıştır.
• Dernekler Kanunu’nda derneklerin sadece resmi yazışmalarda Türkçeyi kullanmaları konusunda (Anayasa’da bu yönde yapılmış olan değişikliğe paralel) bir değişiklik gerçekleştirilmiş, aynı kanunla dernek yayınlarının toplatılması koşulları değiştirilmiş; ayrıca derneklerin yurtdışında şube açma ve yabancı derneklerin Türkiye’de şube açma şartları kolaylaştırılmıştır.
• Türkiye’de ikamet eden yabancıların dilekçe hakkından yararlanma koşullarının kapsamı (Dilekçe Kanunu’nda yapılan değişiklikle) genişletilmiştir.
• Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin yargılanması hakkındaki kanunda, işkence ve kötü muameleden yargılanan memurlara verilen cezaların para cezasına çevrilemeyeceği ve ertelenemeyeceği yönünde değişiklik yapılmıştır.
• İnsan Hakları Komisyonu’na başvurulara cevap süresi 3 aydan 60 güne indirilmiştir.
• Cemaat vakıflarının mülk edinebilmesi önündeki engeller kaldırılmıştır.
5. Uyum Paketi: 23 Ocak 2003 tarihinde kabul edilmiş ve 4 Şubat 2003 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Besinci Uyum Paketi ile:
• Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu ile Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’na AİHM kararları doğrultusunda yargılamanın iadesine gidebilme konusunda değişiklikler getirilmiş, daha önce üçüncü uyum paketinde yer almış hükümlerin kapsamı genişletilmiştir.
• Kesinleşmiş ceza hükümlerinin AİHM tarafından Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ihlaline neden olduğu saptandığı takdirde herhangi bir istisnaya yer vermeksizin yeniden yargılama hakkının dogması sağlanmıştır.
• Dernekler Kanunu’nda yer alan mülk edinme, gerekli izin prosedürü ve denetime ilişkin hükümlere uymama durumunda uygulanan hapis cezası, para cezasına çevrilmiştir.
6. Uyum Paketi: 19 Haziran 2003’te kabul edilmiş ve 19 Temmuz 2003 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Altıncı Uyum Paketi ile:
• Terörle Mücadele Yasası'nın 8. maddesini kaldırılmıştır.
• Mevcut Ceza Kanunu’nun ‘‘ağır tahrik’’ hükümleri ile 462. maddesindeki ‘‘namus cinayeti” isleyenlere ceza indirimi sağlayan hükümlerini değiştirmiştir.
• 12 Eylül öncesi siyasi davalardan ceza alıp hak mağduriyetine uğramış olanlara yeniden yargılama hakkı yönünde değişiklikler yapılmıştır.
• Özel televizyonlarla birlikte TRT’nin de Türkçe dışında ana dilde yayın yapmasının önündeki yasal engeller kaldırılarak, yayın hakkı güvence altına alınmıştır.
7. Uyum Paketi: 30 Temmuz 2003 tarihinde kabul edilmiş ve 7 Ağustos 2003 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Yedinci Uyum Paketi ile:
• TCK’nin 159. maddesi uyarınca, uygulanan en düşük cezalar bir yıldan altı aya indirilmiştir; TCK 169. maddesin yapılan değişiklikle, çete ve suç topluluklarına yardımla ilgili olarak, kişi hürriyetinin ve güvenliğinin sağlanması açısından suça ilişkin soyut kriterler ve belirsiz ifadeler madde metninden çıkarılmıştır.
• TCK’nin 426 ve 427. maddelerinde gerçekleştirilen değişikliklerle, genel ahlaka aykırı nitelikteki “basılı veya basılı olmayan eser”lerle ilgili suçların oluşumunda bilim ve sanat eserleri ile edebi değere sahip olan eserler kapsam dışına alınmıştır. Suçlara ilişkin olarak düzenlenen cezalardan biri olan ilgili evrakın veya eşyanın “imha”sı hususu da madde metninden çıkarılmıştır.
• TMK’nin 7. maddesinde yapılan değişiklikle, “şiddete başvurmaya teşvik” unsuru, madde metnine dahil edilmiştir.
• MGK ve MGK Genel Sekreterliği Kanunu’nda yapılan değişikliklerle, MGK Genel Sekreterliği’nin görevleri ve isleyişi Anayasa’nın 118’inci maddesine uygun hale getirilmiştir.
• Anadilde eğitim imkanı kolaylaştırılmıştır.
• Askerî Mahkemeler Kurulusu ve Yargılama Usulü Kanunu’nda yapılan değişikliklerle Askerî Ceza Kanununun sivil şahıslara uygulanma alanı daraltılmıştır.
• Çocuk Mahkemelerinin Kurulusu, Görev ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunda yapılan değişiklikle Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına İlişkin Sözleşme hükümleri doğrultusunda 18 yasını bitirmemiş olanların “çocuk” sayılması için, “15” ibaresi “18” seklinde değiştirilmiştir.
• Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nda yapılan değişiklikle işkence ve kötü muamele suçlarına ilişkin soruşturma ve kovuşturmaların acil islerden sayılması, bu suçlarla ilgili davalarda zorunluluk olmadıkça duruşmalara otuz günden fazla ara verilmemesi ve süratle sonuçlandırılması sağlanmıştır.
• Sayıştay Kanunu’na bir madde eklenerek, uluslararası denetim standartlarına ve Anayasa’nın ilgili maddesine uygun olarak, Cumhurbaşkanlığı hariç tüm kaynakların kullanımına ilişkin Meclis’in talebi ile hesap ve işlemlerin incelenebilmesi ve TSK’nin elindeki kamu mallarının denetiminin, hazırlanacak “gizli” gizlilik dereceli bir yönetmelikle düzenlenmesi öngörülmüştür.
• Dernekler Kanunu’nda yapılan değişikliklerle tüzel kişilerin dernek kurabilmesi mümkün hale getirilmiş, sürekli olarak dernek kurma hakkından yoksun olma durumu kaldırılmış, yüksek öğretim kurumu örgencilerinin dernek kurabildikleri alanlar genişletilmiştir;
• Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’nda yapılan değişikliklerle toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin ertelenme süreleri indirilmiştir.
8. Uyum Paketi: 7 Mayıs 2004 tarihinde kabul edilmiş ve 22 Mayıs 2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sekizinci Uyum Paketi ile:
• Anayasa'nın 10, 15, 17, 30, 38, 87, 90, 131 ve 160. maddelerinde değişiklik getirilmiş, 143. maddeyi yürürlükten kaldırılmıştır.
• Ölüm cezası, Anayasa'dan tamamen çıkarılarak, Anayasa'da ölüm cezasına atıf yapan bütün maddelerde değişiklik yapılmış ve "ölüm cezası" ibaresi maddelerden çıkarılmıştır.
• Yasa, Anayasa'nın "kanun önünde eşitlik" baslıklı maddesine uyarınca, ''kadın ve erkek, eşit haklara sahiptir'' ibaresi eklenmiştir.
• Kanuna uygun şekilde basın isletmesi olarak kurulan basımevi ve eklentileri ile basın araçları, suç aleti olduğu gerekçesiyle zapt ve müsadere edilememesi veya isletilmekten alıkonulamaması kararlaştırılmıştır.
• "Uluslararası antlaşmaları uygun bulmayı düzenleyen 90. maddede yapılan değişiklikle, usulüne göre yürürlüğe koyulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalar ile kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümlerinin esas alınması kabul edilmiştir.
• Genelkurmay Başkanlığı’nın YÖK'e temsilci vermesine son verilmiştir.
• Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kurulusuna ilişkin 143. madde yürürlükten kaldırılmıştır.
• Sayıştay ile ilgili maddede değişiklik yapılarak, "Silahlı kuvvetler elinde bulunan devlet mallarının TBMM adına denetlenmesi usulleri, milli savunma hizmetlerinin gerektirdiği gizlilik esasına uygun olarak kanunla düzenlenir" hükmü çıkarılmıştır.
9. Uyum Paketi: 14 Temmuz 2004 tarihinde kabul edilen ve 21 Temmuz 2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Dokuzuncu Uyum Paketi ile:
• Yüksek Öğretim Kanununda yapılan değişiklikle, Yükseköğretim Kurulu’na Genelkurmay Başkanlığı’nca bir üye seçilmesine ilişkin hüküm yürürlükten kaldırılmıştır.
• Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanunda yapılan değişiklikle, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu üyeliğine MGK Genel Sekreterliği’nce aday gösterilmesine dair hüküm yürürlükten kaldırılmıştır.
• Telsiz Kanununda yapılan değişiklikle, MGK Genel Sekreteri Haberleşme Yüksek Kurulu üyeliğinden çıkarılmıştır.
• Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kanununda yapılan değişiklikle, yetkili kurula MGK tarafından bir üye seçilmesine dair hüküm yürürlükten kaldırılmıştır.
• Çeşitli kanunlarda yapılan değişikliklerle, ölüm cezası kaldırılmış ve yerine ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası getirilmiştir.
Uyum paketleri dışında, yine Kopenhag siyasi kriterlerine uyum sağlama bağlamında gerçekleştirilen diğer yasal düzenlemeler şunlar olmuştur:
2001 Yılı Anayasa Değişiklikleri
Aralık 1999 Helsinki Zirvesi’nde sonra Türkiye yoğun bir reform sürecinden geçerek AB siyasi kriterlerine uyum amacıyla çok sayıda yasa ve mevzuat düzenlemesi gerçekleştirmiştir. Bu kapsamda 2001 yılında Anayasa değişiklikleri yapılmış ve daha sonra çeşitli uyum paketleri çıkarılmıştır.
3 Ekim 2001’de kabul edilip 17 Ekim 2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4709 sayılı “Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun”la yapılan Anayasa değişikliği kapsamında 1982 Anayasasının Başlangıcı, 32 maddesi ve bir geçici maddesi değiştirilmiştir. Ayrıca Anayasa’nın 86. maddesine ilişkin değişiklik de 01.12.2001 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Yeni Türk Medeni Kanunu
1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren ve kadın-erkek eşitliği, çocuk ve zayıfların korunması ve dernek kurma özgürlükleri alanında önemli değişikliklerin kaydedildiği yeni Türk Medeni Kanunu, Türkiye’nin AB standartlarıyla uyum sağlama sürecinde bir dönüm noktasıdır.
Dernekler Kanunu:
2908 sayılı Dernekler Kanunu yerine 5253 sayılı yeni Dernekler Kanunu 4 Kasım 2004 tarihinde kabul edilmiş ve 23 Kasım 2004 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Dernekler Kanunu ile:
• Dernek kurma hakkı genişletilerek, dernek kuruculuğu ve üyeliği ile ilgili kısıtlamalar ve özellikle eski hükümlüler ve çocuklar ile ilgili sınırlamalar kaldırılmıştır. Fiil ehliyetine sahip gerçek ve tüzel kişilerin önceden izin almaksızın dernek kurabilmeleri, 15 yasını bitiren çocukların çocuk dernekleri kurabilmeleri ve 12 yasını bitiren çocukların kurulmuş çocuk derneklerine üye olabilmelerine imkan tanınmıştır.
• Dernek genel kurullarının üç yılda bir yapılabilmesi; tüzüğün, ikametgah adresinin, genel kurulun, tüzük ve ikametgah değişikliklerinin gazetede ilan edilmesi, genel kurullara hükümet komiserinin katılması zorunluluğu kaldırılmıştır. Dernek organlarına seçilen üyelerle ilgili bildirimin süresi 30 güne çıkarılmıştır.
• Derneklerin izinle kurabileceği tesisler yurt, pansiyon ve lokalle sınırlandırılmış ve açılması, isletilmesi ve kapatılmasına ilişkin düzenlemelerin yönetmelikle belirleneceği ifade edilmiştir.
• Derneklerin tüzüklerinde gösterilen amaçları gerçekleştirmek üzere uluslararası faaliyette ve işbirliğinde bulunabilmesi kararlaştırılmıştır.
• Derneklerin denetiminde kolluk kuvvetlerinin yetkileri sınırlandırılmış ve mülki idare amirinin yetkileri açıkça düzenlenmiştir.
• Dernekler ancak 100 kişiden çok üyeye sahipse ücretli kişiler çalıştırabileceği, yönetim ve denetim kurulu üyeleri dışındaki üyelere ise ücret, huzur hakkı veya başka bir ad altında herhangi bir karşılık ödenemeyeceği kararlaştırılmıştır.
• Derneklerin vakıf, sendika ve benzeri sivil toplum kuruluşlarıyla ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere platformlar oluşturmasına imkan tanınmıştır.
• Derneklerin yurtdışında temsilcilik ve şube açabilmesi, yurtdışında kurulmuş dernek veya kuruluşlara katılabilmesi ve yurtdışında dernek ve üst kuruluş kurabilmesine imkan tanınmıştır.
Bunun yanı sıra, Dernekler Yönetmeliği 31.03.2005 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yönetmelik ile dernek ve vakıfların tabi olacakları usul ve esaslar düzenlenerek, yapılacak faaliyetlerde gözetilecek ilkeler belirlenmiş, ayrıca; derneklerin ve şubelerinin kuruluş şartları, yurtdışından yardım alma biçimleri, uluslararası faaliyetlerin içeriği, kamu yararına çalışan dernek statüsünü kazanma gibi ilke ve esaslar belirlenmiştir.
Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkındaki Kanun (CİK)
31 Mart 2005 tarihinde kabul edilmiş ve 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
CİK ile:
• Terör suçlularının avukatlarıyla görüşmesi sırasında bir görevlinin de hazır bulunması, ayrıca hükümlünün avukatlarına verdiği belgelerin incelenebilmesi; örgüt, terör, anayasal düzene karsı islenen suçlardan cezaevinde bulunan tutuklu ve hükümlülerin avukatları hakkında aynı suçları isledikleri gerekçesiyle dava açılması halinde, ilgili davadan el çektirilebilmesi; hakimin avukat için 1 yıla kadar davaya bakmama yasağı koyabilmesi; polisin, arama, yer gösterme ve eşyaya el koyma yetkisine sahip olması karar altına alınmıştır.
• Gözaltı süresinin yakalama yerine en yakın hakim veya mahkemeye gönderilmesi için geçen zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren 24 saati geçmemesi, zorunlu sürenin, 12 saatten fazla olamaması şartı getirilmiş; gözaltı süresi 36 saate çıkarılmıştır.
• Tutuklama kararı için aranan ceza üst sınırı 2 yıldan 1 yıla indirilmiştir.
• Bir kişi hakkında yurtdışına çıkış yasağının konulabilmesi için cezasının üst sınırının 3 yıl olması şartı kaldırılmıştır.
Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK)
31 Mart 2005 tarihinde kabul edilmiş ve 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
CMK ile suç nedeniyle ceza soruşturma ve kovuşturmasının nasıl yapılacağı, ceza davasının nasıl açılacağını, yürütüleceğini ve sonuca bağlanacağını kurallara bağlanmıştır.
Türk Ceza Kanunu (TCK)
31 Mart 2005 tarihinde kabul edilmiş ve 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
TCK ile:
• Töre cinayetleri ilk kez Türk Ceza Kanunu’na girmiş buna göre, “töre saikıyla” işlenen cinayetler nitelikli adam öldürme sayılmıştır.
• Zorla bekaret kontrolü yaptıran kişilere hapis cezası getirilmiştir. Bu kontrolün, sadece hakim ve savcı tarafından istenebilmesi karar altına alınmıştır.
• Çocukları muzır neşriyattan, cinsel tacizden, uyuşturucudan, suça tevsikten korumaya yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda, çocukları suç ve para kazanma aracı olarak gören kişilere hapis cezası getirilmiştir. Çocuklarını döven ailelere de yaptırım uygulanması öngörülmüştür.
• Organ ve doku nakli konusu ilk kez Türk Ceza Kanunu içinde yer almıştır.
• “Kapkaç' suçu için üç yıldan yedi yıla kadar hapis verilmesi kararlaştırılmıştır.
• Hakaret suçlarının alt sınırı üç aya indirilmiştir.
• Alkollü araç kullananlara iki yıla kadar hapis cezası getirilmiştir.
• Askerce yapan, göz yuman, teşvik eden kişilerin sorumluluğu ve bu kimselere verilen cezalar yeni TCK ile açıklığa kavuşmuştur.